Câu hỏi đầu tiên sau khi hai nhà chốt ngày ăn hỏi thường là: bao nhiêu mâm, trong mâm có gì. Và câu trả lời gần như luôn khác nhau tùy người bạn hỏi, vì nhà trai ở Hà Nội và nhà gái ở Cần Thơ sẽ nói hai đáp án ngược nhau, cả hai đều đúng theo lệ quê mình.
Phần dưới gom cách làm của cả ba miền, để hai gia đình có cái nhìn chung trước khi ngồi bàn với nhau.
Mâm quả để làm gì
Mâm quả, miền Nam gọi là mâm quả cưới hay quả, miền Bắc gọi là lễ ăn hỏi hoặc sính lễ, là phần lễ vật nhà trai mang sang nhà gái trong ngày ăn hỏi.
Ý nghĩa của nó không nằm ở giá trị đồ vật. Mâm quả là cách nhà trai thể hiện sự trân trọng với nhà gái và với cô dâu, và là bằng chứng nhìn thấy được rằng việc hỏi cưới này là chính thức, có người lớn hai bên làm chứng. Vì vậy mâm quả cần đủ lễ và bày gọn gàng, chứ không cần đắt.
Với mâm quả, chuyện quyết định không phải là chọn đồ gì, mà là hai nhà bàn trước và thống nhất, ngay từ buổi dạm ngõ. Nhà gái cho biết quê mình quen mấy mâm và cần những gì, nhà trai chuẩn bị theo đó. Gần như mọi sự cố trong ngày ăn hỏi đều bắt đầu từ chỗ hai bên chưa bàn với nhau.
Số mâm: lẻ hay chẵn
Số mâm là khác biệt dễ thấy nhất giữa các miền.
Miền Bắc dùng số lẻ: 3, 5, 7, 9 hoặc 11 mâm, vì người ta cho rằng số lẻ mang ý sinh sôi, nảy nở. Số mâm là lẻ nhưng đồ trong mỗi mâm lại thường đi theo đôi.
Miền Nam dùng số chẵn: 4, 6, 8 hoặc 10 mâm, phổ biến nhất là 6 mâm, với ý có đôi có cặp.
Miền Trung không nặng chuyện số lượng. Người miền Trung chú trọng đủ lễ và đúng nghi thức hơn là đếm mâm, nên thường chỉ 5 hoặc 6 mâm.
Nếu hai nhà ở hai miền khác nhau, lệ thông thường là làm theo quê nhà gái, vì lễ diễn ra ở nhà gái và khách chứng kiến là họ hàng nhà gái. Nhà trai chỉ cần hỏi trước và làm theo.
Trong mâm có những gì
Một số thứ gần như miền nào cũng có:
Trầu cau là mâm không thể thiếu, thường được đặt ở mâm đầu tiên và do người lớn nhất trong đoàn bê. Miền Nam hay dùng một buồng cau đếm đủ 105 quả kèm 210 lá trầu, con số nói lái thành lời chúc trăm năm hạnh phúc. Miền Bắc không đếm theo con số đó, cau trầu trong mâm đi theo số chẵn.
Trà, rượu và thuốc lá dùng để dâng lên bàn thờ gia tiên, mời tổ tiên chứng giám. Mâm này mang tính lễ, không phải để ăn.
Bánh thay đổi theo vùng. Miền Bắc dùng bánh phu thê, bánh cốm hoặc bánh đậu xanh. Miền Nam dùng bánh pía, bánh kem hoặc bánh in. Bánh thường đi theo đôi, bánh phu thê là ví dụ rõ nhất vì tên bánh nghĩa là vợ chồng.
Trái cây chọn quả to, tròn, màu tươi, tránh quả có tên hoặc vị gợi điều không hay. Miền Nam nhiều nhà tránh chuối, nhiều nơi tránh cam, lê, sầu riêng vì tên gọi nghe không lành, và tránh quả có gai hoặc vị đắng, cay, chát.
Xôi và gà hoặc heo. Miền Bắc thường có mâm xôi gấc đỏ kèm gà luộc. Miền Nam hay có heo sữa quay. Mâm này nặng nhất, nên xếp cho người khỏe bê.
Trang sức và áo dài cho cô dâu ở một số nơi được đặt riêng một mâm hoặc một khay nhỏ, phủ khăn đỏ, do mẹ chú rể giữ để trao trực tiếp.
So sánh nhanh ba miền
| Miền Bắc | Miền Trung | Miền Nam | |
|---|---|---|---|
| Số mâm | Lẻ: 5, 7, 9, 11 | Thường 5 hoặc 6 | Chẵn: 6, 8, 10 |
| Bánh đặc trưng | Bánh phu thê, bánh cốm | Bánh hồng, bánh in | Bánh pía, bánh kem |
| Mâm mặn | Xôi gấc, gà luộc | Xôi, gà hoặc heo | Heo sữa quay |
| Tiền lễ gọi là | Lễ đen, tiền đen | Lễ đen | Nạp tài, tiền nát |
| Cách gọi lễ | Ăn hỏi | Đám hỏi, lễ hỏi | Đám hỏi, đám nói |
Bảng này là nét chung. Trong cùng một tỉnh, hai huyện cũng có thể làm khác nhau, nên cách chắc nhất vẫn là hỏi thẳng người lớn hai bên.
Lễ đen và nạp tài
Ngoài mâm quả còn có một phong bao tiền, miền Bắc gọi là lễ đen hay tiền đen, miền Nam gọi là nạp tài.
Khoản này không phải tiền mua cô dâu như nhiều người hiểu nhầm. Đây là phần nhà trai góp vào chi phí lo lễ mà nhà gái phải bỏ ra, và cũng là cách nhà trai nhận phần trách nhiệm của mình. Tiền được đặt trong phong bao đỏ, để trên một khay nhỏ hoặc trong mâm trầu cau.
Số tiền do hai nhà thống nhất trước, không có mức chung, và chênh nhau rất nhiều tùy vùng và tùy điều kiện từng gia đình. Có nơi nhà gái nói thẳng con số, có nơi để nhà trai tự tính. Nếu nhà trai không biết hỏi ai, cách lịch sự là nhờ người lớn trong họ hỏi giúp ở buổi dạm ngõ.
Một số nhà miền Bắc chia thành nhiều phong bao nhỏ để đặt lên bàn thờ và biếu các bậc trên trong họ nhà gái. Việc này cũng nên hỏi trước.
Lại quả
Sau khi nhận lễ, nhà gái lấy một phần lễ vật trả lại cho nhà trai mang về, gọi là lại quả. Đây không phải trả lễ vì thừa, mà là tục chia lộc, ý rằng niềm vui được chia cho cả hai nhà.
Khi lại quả cần nhớ: chia bằng tay, không dùng dao hay kéo để cắt, và khi trả mâm thì để nắp mâm ngửa lên, không úp lại. Lượng lại quả thường khoảng một phần mười lễ vật, nhà gái chuẩn bị sẵn từ trước để không phải loay hoay lúc đông người.
Đội bê mâm quả
Nhà trai cần một đội nam thanh niên bê mâm sang, nhà gái cần một đội nữ tương ứng để đón. Số người của hai đội phải bằng nhau và bằng số mâm.
Người bê thường là bạn bè hoặc em họ của cô dâu chú rể, chưa lập gia đình. Sau khi trao mâm, hai bên trao nhau một phong bao nhỏ, gọi là lì xì trao duyên, với ý chúc người bê cũng sớm gặp duyên lành. Phong bao này do cô dâu chú rể chuẩn bị, mỗi bên một bộ bằng nhau.
Nếu hai nhà ở xa và không chở đội đi cùng được, hoàn toàn có thể nhờ bạn bè tại chỗ của bên kia, hoặc thuê đội bê mâm ở địa phương. Nhớ hẹn họ đến sớm hơn giờ lễ ít nhất ba mươi phút để kịp xếp mâm và dặn dò thứ tự.
Những lỗi hay gặp
Không bàn trước với nhà gái. Nhà trai tự chọn theo lệ quê mình, đến nơi mới biết nhà gái cần khác. Lỗi này nặng nhất, và cũng dễ tránh nhất.
Đặt mâm quá sát ngày. Mâm quả cần đặt trước ít nhất một tuần, nhất là trong mùa cưới. Heo sữa quay và bánh theo đôi thường phải hẹn trước.
Quên tính đường đi. Mâm quả nặng, nhiều thứ dễ đổ và dễ héo. Nếu đi xa, nên đặt tại địa phương nhà gái rồi nhận ở đó thay vì chở đi hàng trăm cây số.
Quên phong bao lì xì cho đội bê. Chuyện rất nhỏ nhưng dễ quên, và lúc quên thì lộ ra ngay trước mặt mọi người.
Thiếu người chỉ huy. Nên có một người lớn trong họ nắm toàn bộ thứ tự và biết mâm nào đưa trước, đặt ở đâu. Không có người này thì lúc đông người hai đội sẽ đứng lúng túng.
Sau ăn hỏi là lúc gửi thiệp
Ăn hỏi xong nghĩa là ngày cưới đã chắc, hai họ đã biết nhau, và bạn có thể yên tâm gửi thiệp. Nhiều cặp đôi tranh thủ chụp ảnh trong ngày ăn hỏi, vì đây là dịp cả hai mặc áo dài truyền thống và có mặt đủ hai họ. Những tấm ảnh đó dùng cho thiệp rất hợp, đặc biệt với nhóm mẫu thiệp phong cách truyền thống.
Nếu ngày ăn hỏi và ngày cưới cách nhau gần, nên chuẩn bị thiệp trước ăn hỏi để gửi được ngay hôm sau. Làm thiệp cưới online thì thay ảnh sau cũng được, khách vẫn mở đúng đường link đã nhận, nên bạn không phải chờ có ảnh mới gửi.